ADLİ YARDIM NEDİR?
ADLİ YARDIMIN AMACI
Adli yardımın amacı; bireylerin hak arama özgürlüklerinin önündeki ekonomik engelleri ortadan kaldırmak, hak arama özgürlüğünün kullanımında eşitliği sağlamak ve avukatlık ücreti ile yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilerin avukatlık hizmetlerinden yararlanmasını temin etmektir.
Adli yardım kurumu, adil yargılanma hakkının güvencesi olup hak arama özgürlüğünde eşitlik yaratmayı amaçlamaktadır. Anayasa’da yer alan sosyal devlet ve hukuk devleti ilkelerinin bir gereği olarak devlet, hak arama özgürlüğünün kullanımında eşitliği sağlayacak mekanizmaları kurmakla yükümlüdür. Adli yardım kurumu da bu anayasal ilkeleri hayata geçirmek amacıyla oluşturulmuştur.
ADLİ YARDIMIN KAPSAMI
Türkiye’de adli yardım sistemi, hukukun farklı alanlarında farklı düzenlemelere tabi olup üç ana başlık altında ele alınmaktadır:
Özel hukuk alanında, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu uyarınca barolar tarafından avukat görevlendirilmesi (adli yardım),
Özel hukuk alanında, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca avukat görevlendirilmesi ile yargılama ve takip giderlerinden muafiyet (adli müzaheret),
Ceza hukuku alanında, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca müdafi veya vekil görevlendirilmesi (CMK görevlendirmesi).
HUKUK DAVALARI VE İDARİ DAVALARDA ADLİ YARDIM
Hukuk ve idari yargı alanında adli yardım; Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Avukatlık Kanunu ve Türkiye Barolar Birliği tarafından çıkarılan Adli Yardım Yönetmeliği hükümlerine göre uygulanmaktadır.
Barolar Tarafından Sağlanan Adli Yardım
Avukatlık Kanunu’nun 176. maddesine göre adli yardım; avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilere avukatlık hizmeti sağlanmasıdır.
Baroların adli yardım büroları tarafından verilen adli yardım kararı kapsamında;
Görevlendirilen avukatın ücreti,
Avukatın zorunlu yol giderleri karşılanmaktadır.
Vekâletname çıkarma ücreti ve yargılama harçları bu kapsamda değildir. Yargılama giderlerinden muafiyet talebi için ayrıca mahkemeye adli yardım başvurusu yapılması gerekmektedir.
Yargılama öncesi danışmanlık hizmetleri adli yardım kapsamında karşılanmamaktadır.
Mahkemeler Tarafından Sağlanan Adli Yardım (HMK)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 335. maddesi uyarınca mahkemece verilen adli yardım kararı;
Yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet,
Teminat gösterme zorunluluğundan muafiyet,
Gerekli giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi,
Davanın avukatla takibi gerekiyorsa avukat görevlendirilmesi hususlarını kapsar.
Mahkeme, bu hususlardan yalnızca bir kısmından yararlanılmasına da karar verebilir. Adli yardım, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.
Mahkemece sağlanan muafiyet geçicidir. Davanın kaybedilmesi hâlinde, yargılama giderleri başvurucudan tahsil edilebilir. Ancak bu tahsilatın kişiyi mağdur edeceği açıkça anlaşılırsa, mahkeme kısmen veya tamamen muafiyete karar verebilir ya da ödemeyi taksitlendirebilir.
Başvuru sahibinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusurla yanlış beyanda bulunduğu ya da sonradan mali durumunun yeterli hâle geldiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır.
CEZA DAVALARINDA ADLİ YARDIM
Ceza yargılamasında adli yardım; şüpheli veya sanık için müdafi, mağdur veya müşteki için vekil görevlendirilmesi ve yargılamanın yürütülmesi için gerekli giderlerin karşılanmasını kapsar.
Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca;
Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında müdafiden yararlanabilir,
Müdafinin ifade alma, sorgu ve görüşmeler sırasında bulunma hakkı kısıtlanamaz,
Müdafi bulunmaması hâlinde, baro tarafından görevlendirme yapılır.
Ceza yargılamasında;
Harçlar,
Avukatlık ücretleri,
Soruşturma ve kovuşturma sürecinde yapılan giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanmaktadır.
Türkçe bilmeyen veya engelli kişiler için görevlendirilen tercüman giderleri yargılama gideri sayılmaz ve doğrudan Devlet tarafından ödenir.
Ceza yargılamasında vekâletname aranmaz.
ADLİ YARDIMDAN YARARLANMA KRİTERLERİ
Hukuk ve idari davalarda adli yardımdan yararlanabilmek için;
Mali açıdan dezavantajlı olunması,
Talebin delillerle desteklenmesi gerekmektedir.
Adli yardım değerlendirmesi, başvuruyu inceleyen yetkili merci tarafından yapılır. Uygulamada, barolar ve mahkemeler arasında değerlendirme farklılıkları bulunabilmektedir.
BAROLARIN ADLİ YARDIM UYGULAMASI
Her baro, adli yardım hizmetlerini yürütmek üzere bir Adli Yardım Bürosu kurar. Başvurular bu büroya yapılır.
Başvurunun kabul edilmesi hâlinde, baronun adli yardım listesinden bir avukat görevlendirilir. Başvuru sahibinin avukat seçme hakkı bulunmamaktadır.
Adli yardım bürosu, görevlendirmeye ilişkin olarak hem avukatı hem de başvuru sahibini bilgilendirir. Başvuru sahibi, görevlendirilen avukata noter onaylı vekâletname vermekle yükümlüdür. Noter masrafları ve mahkemece muafiyet kararı bulunmayan diğer yargılama giderleri başvuru sahibi tarafından karşılanır.
